چالشها و فرصتهای صنعت گردشگری ایران

فراتاب – گروه اقتصادی: منصور اولی صنعت گردشگری به باور بسیاری از کارشناسان اقتصادی یکی از مهمترین پتانسیلها و ظرفیتهای اقتصادی کشورمان است که میتواند در مسیر توسعه پایدار به صورت ویژه مورد بهرهبرداری قرار بگیرد، برای بهرهبرداری از هر ظرفیت بالقوهای اما باید موانع و چالشها را شناخت و راهکارهای متناسب را اتخاذ کرد تا این ظرفیتها به مرز شکوفایی سایت kermanshahtour برسند. براساس این گزارش رتبه کشورمان در این شاخص 37 است و این نشان میدهد که ایران یکی از مقاصد مهم و کلیدی برای سرمایهگذاری است. یکی دیگر از شاخصهای مهمی که در این گزارش مورد توجه مجمع جهانی قرار گرفته میزان باز بودن فضای داخلی کشورهای مورد بررسی برای ارتباطات بینالمللی است. پس از ترکیه، کشورهای حاشیه خلیج فارس قرار دارند که به دلیل نزدیکی و ارزان بودن مسافرت، مورد توجه گردشگران ایرانی قرار میگیرند. پهنای باند، میزان الکترونیکی بودن فعالیتها و زیرساختهای فناوریهای نوین باید به کمک توسعه گردشگری کشورمان بیاید. بازدیدکنندهها به وسیله مردم از ظواهر جامعه میزبان بهصورت کامل به هیجان درمیآیند، این هیجان به وسیله آثار هنری تاریخی، علمی، سبک زندگی یا میراثی است که از طرف جامعه میزبان، منطقه، گروه یا مؤسسات مطرح میشود (افخمی، ۱۳۸۶). البته اشکال سکولار آن نیز شکل گرفتهاند که میتوان از بازدید از مقبره جیم موریسون درگورستان پرلاشز نام برد.

زائران فعالیتهایی را آغاز کردند که هنوز هم آنها را میتوان مشاهده کرد، مثلاً سوغاتی آوردن از سفر، بازکردن حسابهای اعتباری در بانکهای خارجی (که در قرون وسطی شبکههای بینالمللی یهودیان و لمباردها مؤسس آن بودند) و استفاده از اشکال مختلف حمل و نقل (مانند استفاده زائران مقبره سانتیاگو و کومپستلا از کشتیهای شراب انگلیسی در قرون وسطی که شراب را به بندر ویگو اسپانیا منتقل میکردند). برخی معتقدند، مناطقی زیادی در ایران مانند لرستان ظرفیت مناسبی برای توسعه گردشگری زمستانی دارند. مردم برای بازدید از مراکز خاصی که جاذبه و فعالیتهای خاصی را انجام میدهند استقبال میکنند. درسال ۱۹۵۰ جهان تنها حدود ۲۵ میلیون توریست را به خود دیده بود اما در سال ۲۰۰۷ این آمار به ۸۲۵ میلیون نفر در سال رسید و در سال ۲۰۱۷ در مجموع ۱ میلیارد ۳۲۳ میلیون نفر توریست برای بازدید از مقاصد تاریخی، طبیعی و گردشی سایر کشورها خاک کشور خود را ترک کردند و پیشبینی میشود تا سال ۲۰۳۰ جهان بیش از ۱٫۸ میلیارد گردشگر داشته باشد که این نشان از چشمانداز بسیار روشن این صنعت در جهان دارد. در این حوزه هم به نظر میرسد نیاز به یک برنامهریزی جدی برای گسترش مراکز خدمات بهداشتی در مناطق توریست پذیر جدی است و سازمانها و نهادهای مربوطه باید به سرعت در جهت ارتقای این شاخص هم اقدام کنند.

در این بخش نیاز شدیدی به هماهنگ شدن به استانداردهای جهانی حس میشود و نهادها و اتحادیههای مرتبط باید از فضای سنتی موجود به سمت نوآوری و ارایه خدمات براساس آخرین استانداردها اقدام کنند. فضای کسب و کار کشورمان از دردهای بسیاری از جمله قوانین مزاحم و عدم پیوستن به سازمان تجارت جهانی و نبود شفافیت اقتصادی رنج میبرد و کارشناسان بر این باورند باید هر چه سریعتر همه قوای کشور در قالب یک برنامه جامع اقدام به رفع این موانع کنند. سازمان جهانی گردشگری با توجه به تمامی تعاریف گردشگری که تا قبل از سال ۱۹۹۴ ارائه شده بودند در سال ۱۹۹۵ یک تعریف نهایی منتشر کرد: «مجموعه فعالیتهای فرد یا افرادی که به مکانی غیر از مکان عادی زندگی خود مسافرت و حداقل یک شب و حداکثر یک سال در آنجا اقامت میکنند و هدف از مسافرت آنان نیز گذراندن اوقات فراغت است. سازمان جهانی جهانگردی، گردشگری پایدار را اینگونه تعریف میکند «گردشگری ای پایدار است که همزمان با حفظ و افزایش فرصتها برای آینده نیازهای مناطق میزبان و گردشگران حاضر در آن منطقه را فراهم کند. برای مراقبتهای پیشرفته پزشکی که در کشوری وجود ندارد. از نظر فنی گردشگری فرهنگی شامل حرکت انسان برای دیدن جاذبه-های فرهنگی خاص همچون مکانهای میراثهای فرهنگی، نشانههای زیباشناختی و فرهنگی، هنرها و نمایشها که در خارج از مکان معمولی سکونت قرار دارد میشود (پاپلی یزدی، سقایی، ۱۳۸۵).

از این نظر به اعتقاد کارشناسان باید همه ظرفیتهای مهم اقتصادی کشور برای سرمایهگذاری به صورت دقیق معرفی شده و قوانین مزاحم برطرف شود تا بتوانیم از این ظرفیت بسیار مهم کشورمان بهرهبرداری کنیم. ما از حیث منابع فرهنگی بسیار غنی هستیم و منابع طبیعی ناشناخته هم کم نداریم و باید برای معرفی بیشتر این منابع یک برنامهریزی دقیق با بسیج همه دستگاههای کشور انجام شود. به هر روی ما باید میزان امنیت خود را همچنان ارتقاء داده و آن را به کشورهای مختلف معرفی کنیم تا موجب افزایش اطمینان توریستها به کشورمان شود. اما کارشناسان بر این باورند بعد از خصوص توافق هستهای و با توجه به سیاستهای بینالمللی دولت یازدهم این شاخص ارتقاء خواهد یافت و با توجه به آمار ارایه شده از سوی رییس جمهور کشورهای اروپایی در حال بازسازی رابطه خود با کشورمان هستند. این آمار نشان میدهد که اتفاقات مثبت در این حوزه در حال وقوع است و سرمایهگذاران و فعالان حوزه صنعت گردشگری باید خود را برای روزهای رونق در این صنعت آماده کنند. تعداد روزافزونی از مقصدها در سراسر جهان برای گردشگری گشوده و در آن سرمایهگذاری میشود. «مسافرت سلامت» معمولاً برای فرار از شهرها و گریز از استرس یا شاید برای لذت بردن از آفتاب و غیره میباشد.

برنامهریزیهای کشورمان باید به گونهای باشد که توریستها خصوصا توریستهای اقتصادی این پیام را دریافت کنند که ایران فراهم کردن زمینه برای حضور آنها را در اولویت قرار داده است. رتبه ایران در این حوزه در میان 141 کشور مورد بررسی در این گزارش 130 است که نشان میدهد توریستها و نهادهای تحلیلگر در این حوزه هنوز این پیام را از کشورمان دریافت نکردهاند. یکی دیگر از شاخصهای مورد بررسی در این گزارش «شاخص بازار و نیروهای فنی» است که براساس یافتههای گزارش مجمع جهانی اقتصاد رتبه ایران در این بخش 114 در میان 141 کشور مورد بررسی است. به هر روی یکی از مهمترین شاخصهای تعیین کننده میزان رقابت پذیری در حوزه گردشگری، فضای کسب و کار مناسب است و اگر میخواهیم از ظرفیتهای این صنعت بهره ببریم باید در جهت بهبود آن فعال باشیم. یکی دیگر از شاخصهای مورد توجه در گزارش مجمع جهانی اقتصاد میزان اولویتدهی به پذیرش توریست در سیاستگذاریهاست. سی. تی در کشور این فناوریها باید به سرعت در بخشهای مختلف گردشگری و پذیرش توریست به کار گرفته شود تا در این شاخص هم رتبه کشورمان ارتقاء پیدا کند.

توریسم پایدار با وقوف مردم نسبت به اثرات چشمگیر این صنعت بر جوامع شهرت بیشتری پیدا میکند. براساس آخرین آماری که رییس جمهور در هفدهمین کنوانسیون جهانی راهنمایان گردشگری اعلام کرد در 6 ماهه اول امسال نسبت به 6 ماهه اول سال گذشته، حضور گردشگران از فرانسه 104 درصد، از جمهوری چک 53.4 درصد، از هلند 43.3 درصد، از سوئیس 38.3 درصد، دانمارک 37.5 درصد، ایتالیا 33.8 درصد، انگلستان 33 درصد، لهستان 33 درصد، بلژیک 32.3 درصد، اتریش 28 درصد، اسپانیا 27.9 درصد، یونان 24.4، فنلاند 19.2 درصد، آلمان 16.6 درصد و روسیه 13.6 درصد رشد داشته است. اما عصر واقعی مسافرتهای جمعی و گروهی بینالمللی پس از جنگ جهانی دوم با مسافرتهای هوایی، رشد بیشتری یافت. گردشگری با وجود شوکهای گاه به گاه، تقریباً بدون وقفه به مرور رشد کرده است که نشان دهنده قدرت و انعطافپذیری این بخش از اقتصاد است. دومین شاخصی که در گزارش مجمع جهانی اقتصادی برای سنجش میزان رقابتپذیری کشورها در حوزه گردشگری مورد توجه قرار گرفته، «شاخص امنیت و سلامتی» است. رتبه ایران در این شاخص براساس این گزارش 119 در میان 141 کشور است و نشان میدهد که فضای کسب و کار کشورمان برای پذیرایی از توریستهای اقتصادی آمادگی لازم را ندارد و باید تقویت شود.

مشکلات موجود در فضای کسب و کار کشور فرصتهای بسیاری را برای توسعه کشورمان به باد داده و این موانع نباید همچنان پابرجا باشد. یکی از نیازهای اساسی کشورمان اتفاقا جذب سرمایهگذاری خارجی است و به باور کارشناسان یکی از موانع مهم این کار هم آماده نبود فضای کسب و کار در کشور است. براین اساس یکی از پیشنیازهای توسعه صنعت گردشگری توسعه مراکز فرهنگی و فراهم کردن زمینه دسترسی به این منابع و همچنین گسترش منابع طبیعی کشور و معرفی ناشناختههای کشور در این زمینه به مردم دنیا است. دور دنیا با یک کلیک، آرزویی بود که امروزه از مرحله واقعیت به حقیقتی غیرقابل انکار مبدل شدهاست. ثروتمندان همیشه به جاهای دور سفر کردهاند زیرا سفر به مناطق دور هزینه بیشتری صرف میکند. «مسافرت تحصیلی» شامل سفر به مراکز تحصیلی یا بازگشت به زندگی جنگلی یا سایر نقاطی میشود که در آنها میتوان انواع کلاسها را تجربه کرد. این گردش میتواند حاوی تجربه واقعی و تخصصی فرهنگی هم باشد مثلاً در توریسم موزه هنری که در آن افراد از انواع موزهها بازدید میکنند یا توریسم اپرا که در آن از کنسرتها و اپراها دیدن میشود. زمین گردشگری (ژئوتوریسم): گردش در طبیعت با تأکید بر طبیعت بی جان (زمین شناختی).

در۲۶ دسامبر ۲۰۰۴ در اثر واقعه سونامی که به علت زمین لرزه شدید اقیانوس هند درگرفت و مرز کشورهای آسیایی این اقیانوس و مالدیو را درنوردید هزاران تن ناپدید شدند و بسیاری از گردشگران جان باختند. توریسم گروهی در این ایام به شدت رونق گرفته بود و میدان آنها در پی افزایش فرصتهای گردشگری و کاهش نرخها در کشورهای دیگری بودند که استاندارد زندگی در آنها پایینتر باشد. همچنین تغییراتی در سبک زندگی ایجاد شده که تعاریف فعلی توریسم را زیر سؤال بردهاند. همچنین اشتغال زایی در این صنعت بالا بوده و نیروی انسانی مورد نیاز آن محتاج به آموزش بلند مدت نیست. گردشگری یا توریسم (به انگلیسی: Tourism) سفر به قصد لذت بردن یا کسبوکار است؛ همچنین به معنی تئوری و عمل سیاحتگری، تجارت، جذب، اسکان و سرگرمی گردشگران، و تجارت مرتبط به برگزاری تور است. با دقت در سفرنامههایی که به جای مانده به این نتیجه میرسیم که آنچه از قرن نهم تا قرن چهاردهم میلادی وجود دارد، گردشگری توسط مردمانی است که از منطقهٔ جغرافیایی ایران پیش از دورهٔ اسلامی است به کشورهای خاورمیانه و خاور دور، مانند: ژاپن و اروپا سفر میکردند. در طی قرن شانزدهم در انگلستان برگزاری تورهای بزرگ تفریحی کاملاً مرسوم بود.

بدون این که نیاز به فضا و زمان زیادی داشته باشد تا به مراکز تفریحی برسند. مثلاً در نیس که اولین مرکز تفریحی ایام تعطیلات در فرانسه بود مراسم ویژهای به نام پرومناد دزانگلی برگزار میشود. این شاخص بیشتر مربوط به میزان امنیت جانی است و به نظر میرسد حتی کمی اجحاف در مورد ایران داشته چرا که در میان کشورهای منطقه میزان امنیت ایران بالا است. براساس یافتههای گزارش مجمع جهانی اقتصاد، رتبه ایران در میان 141 کشور مورد بررسی در این حوزه یک است و ما در این شاخص در صدر جدول هستیم. ایران کشور ارزانی برای توریستهاست و ما باید از این موقعیت بکر بالاترین استفاده را ببریم. به هر روی با رفع تحریمها به نظر میرسد در این زمینه شاهد تحولات مثبتی خواهیم بود و برجام در این خصوص میتواند یک فرصت مناسب برای توسعه صنعت گردشگری کشور باشد. سرمایهگذاری جهانی در صنعت گردشگری حاکی از آن است که گردشگری صنعتی از زمره صنایع توزیعکننده درآمد است و هنگامی که جهانگرد وارد کشور میشود، در مقابل خدماتی که به وی ارائه میشود، باید هزینه پرداخت کند و این پرداخت ارزی است. سرمایهگذاری جهانی در صنعت گردشگری حاکی از آن است که گردشگری صنعتی از زمره صنایع توزیع کننده درآمد است و هنگامی که جهانگرد وارد کشور میشود، در مقابل خدماتی که به وی ارائه میشود، باید هزینه پرداخت کند و این پرداخت ارزی خواهد بود.

«مسافرت ماجراجویی» که در آن از نواحی ناهموار بازدید میشود یا ورزشهای ماجراجویانه مثل کوهنوردی و قدم زدن (پیادهروی) انجام میگیرد. «مسافرت جامع» ویژه کسانی که ناتوانی یا محدودیتهای کارکردی دارند. نوسازی ناوگان هوایی و نیز نوسازی و احداث شبکه های ریلی در سراسر کشور و در کنار احداث اتوبانها و جادهها، از جمله اقداماتی است که دولت در راستای توسعه صنعت گردشگری و جذب جهانگردان پیگیری میکند. در سالیان اخیر تعطیلات دوم یا همان تعطیلات رسمی در میان قشرها مردم از جمله درآمدزایی بیشتر بسیار مورد توجه قرار گرفتهاست. چون کشور ایران در این موارد یک موقعیت بسیار استثنایی و ممتاز از نظر جذب جهانگرد داشته که درآمدهای ارزی هنگفتی را به دنبال خواهد داشت و موضوعات مورد علاقه جهانگردان در ایران به فراوانی یافت میشود، که از جمله طبیعت زیبا با خصوصیات اقلیمی و آب و هوایی ویژه، مردمی با فرهنگ و تمدن کهن، آداب و رسوم و سنن باستانی و اسلامی و اماکن بسیار قدیمی با سبک معماری بینظیر، که در کمتر کشوری میتوان پیدا کرد. به همین ترتیب، دریافتهای گردشگری بینالمللی که از طریق مقصدهای جهانی به دست میآید از ۲ میلیارد دلار در سال ۱۹۵۰ به ۱۰۴ میلیارد دلار در سال ۱۹۸۰، و ۴۹۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۰۰ و ۱۲۲۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۶ افزایش یافته است.

بخش اعظم این تغییرات به تنوع خرید منجر شدهاند. اگر این بازدیدها مانع عملیات امداد و نجات و کارهای تعمیراتی باشد میتوان مسئلهساز هم بشود. میتوان سفرهای دریایی آسان را هم به آن اضافه کرد. دولت هم در این زمینه برنامههای جدی دارد و طبیعتا گسترش این نوع توریسم باعث رونق در سایر بخشهای صنعت گردشگری هم میشود. در این نوع گردشگری بازدید کنندگآن به نقاط و مکانهایی مسافرت میکنند که معتقد هستند ناجی بشریت ارتباطی با آن نقاط داشته یا دارد. مسافرت دسته جمعی تا دو شرط تأمین نشود به فعلیت درنمیآید. موافقتنامههای دو جانبه سبب تثبیت قیمت بلیت هواپیماها میشد و همین امر صندلیهای خالی هواپیما را به حداقل میرسانید. اقامتگاه آنان نیز توسط سازمانهای کارفرما تحت عنوان «مسکن اداری» تأمین میشد. در این میان کشورهای در حال توسعه نیز از مزایای این صنعت بینصیب نماندهاند، چنانکه در اکثریت قاطع کشورهای در حال توسعه به جز برخی کشورها همچون افغانستان، گردشگری یکی از منابع اصلی درآمد و در یک سوم کشورهای فقیر عمدهترین منبع درآمد بودهاست. گردشگری از طریق ایجاد شغل و کسب درآمد صادراتی به یک عامل اصلی پیشرفت کشورها و توسعه زیرساختهای آنها تبدیل شدهاست.

وتا سال ۱۹۳۹ این جمعیت به ۱۱ میلیون نفر (یعنی ۳۰درصد جمعیت در خانوادهها) رسید. امکانات موجود در ایران نشان میدهد که ایران ظرفیت پذیرایی بیش از دو تا سه میلیون گردشگر خارجی را در سال دارا است و این صنعت بعد از صنعت نفت، مهمترین گزینه برای درآمد ارزی در کشور است. امکانات موجود در ایران نشان میدهد که ایران ظرفیت پذیرایی بیش از 2 الی 3 میلیون گردشگر خارجی را در سال دارا است و این صنعت بعد از صنعت نفت، مهمترین گزینه برای درآمد ارزی در کشور خواهد بود. سفر با این تور اختصاصی برای هر نفر ۳۲ پوند و ۱۰ سنت بود. ولادیمیر رایتس روش نوینی را برای گردشگری در ۲۰ می ۱۹۵۰ در شرکت جدید التأسیس افق، یا هورایزن ابداع کرد و طی آن سفر دوهفتهای به کالوی را طراحی نمود. «گردشگری تاریک» این نوع از توریسم به منزلهٔ سفر به مناطق مرتبط با موضوع مرگ رنج است.